Hormonal pozğunluqlar
Böyrəküstü vəzi: kortizol, Kuşinq sindromu, Addison xəstəliyi
Qısa cavab
Kortizol böyrəküstü vəzin qabıq maddəsində sintez olunan, «stress hormonu» adlanan hormondur. Stres zamanı bizi «ayaqda» saxlayır. Artıqlığı Kuşinq sindromuna, çatışmazlığı Addison xəstəliyinə səbəb olur. Həkimin qeydinə görə, kortizol artıqlığının əksər hallarda səbəbi kortizol tərkibli dərmanların nəzarətsiz və düzgün olmayan istifadəsidir.
Sxematik təsvir
Ümumi məlumat
- Kortizolun funksiyaları: stresə qarşı reaksiyanı idarə edir, qan şəkərini sabitləşdirir, qan təzyiqini tənzimləyir, iltihabı azaldır.
- Kortizol çox olduqda: yuxusuzluq və yorğunluq, xüsusilə qarın nahiyəsində çəki artımı, əhval dəyişkənliyi və həyəcan.
- Kortizol az olduqda: zəiflik və halsızlıq, aşağı təzyiq, iştahsızlıq və arıqlama.
- Qorunma: kifayət qədər yuxu, fiziki aktivlik, stresin idarəsi (məsələn, nəfəs məşqləri). Kortizol səviyyəsi testlə yoxlanılır və lazım olduqda həkim tərəfindən müalicə olunur.
- Kuşinq sindromu.
- Nədir: kortizolun normadan artıq ifrazı. Səbəbləri: hormonal dərman preparatlarının qəbulu, böyrəküstü vəzin şişləri və ya hipofizdə ACTH hormonunun artıq istehsalı.
- Əlamətləri: üzün yumrulaşması («ay üzü»), sifətdə qızartı; qarında və beldə piylənmə, əl-ayaqların gövdəyə yaxın hissələrinin isə arıq qalması; dəri çatları (striyalar); əzələ zəifliyi; qadınlarda adət pozulması; yüksək qan təzyiqi.
- Prosesə ikincili olaraq qoşulan xəstəliklər: şəkərli diabet, immunitetin zəifləməsi, osteoporoz, sonsuzluq, hirsutizm, akne.
- Müalicəsi səbəbdən asılıdır: dərman, şüa və ya cərrahi müdaxilə.
- Dəri çatları (striyalar).
- Rənginə və ölçüsünə görə müxtəlif xəstəliklərdən xəbər verə bilər.
- Solğun rəngli, əllə hiss olunan çatlar çox vaxt çəki alıb-verməklə bağlıdır.
- Ölçüsü 1 sm və daha böyükdürsə və rəngi tünd qırmızı-bənövşəyidirsə, həkimə müraciət etmək zamanıdır. Səbəb sadə metabolik pozğunluqdan tutmuş ağır, bəzən böyrəküstü vəzi xəstəliklərinə qədər ola bilər.
- Siqnal əlamətlər: kökəlmə, bu cür ləkələr, üzün quruluşunun dəyişməsi (yumrulaşma), qadınlarda adət pozulması, səbəbsiz təzyiq.
- Addison xəstəliyi.
- Nədir: böyrəküstü vəzin müəyyən səbəblərdən (infeksiya, autoimmun proses, genetik və s.) öz funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi. Əsas səbəb kortizol çatışmazlığıdır; digər hormonlar da azala bilər.
- Əlamətləri: halsızlıq, yorğunluq, mədə bulanması, qusma, şəkərin tez-tez düşməsi, aşağı təzyiq, iştahsızlıq, çəki itkisi (bəzən 10–15 kq-a qədər). Həmçinin əl-ayaqda, yanaqda, diş ətində, dırnaq yatağında, sinə nahiyəsində, cinsiyyət orqanı ətrafında və büküşlərdə dəri rənginin tündləşməsi.
- Diaqnoz həm qan, həm də instrumental müayinələrlə qoyulur. Çatışmayan hormonlar ağızdan qəbul olunan dərmanlarla əvəz edilir.
- Təzyiq və hormonlar (endokrin səbəbli hipertoniya).
- Yüksək təzyiqin bəzi səbəbləri endokrindir: hipotireoz, Kuşinq sindromu, feoxromositoma, primer hiperaldosteronizm və s.
- Müayinə: təzyiqin evdə ölçülməsi, böyrək funksiyası (kreatinin, sidik), qan şəkəri və lipid profili, EKQ, lazım olduqda hormonal analizlər.
- Hipertoniya çox vaxt simptomsuz gedir, amma infarkt və insult riskini artırır.
- Diabetlilərdə hədəf təzyiq adətən <130/80 mm c.st.-dır.
- Həkimin xatırlatması: həddindən artıq duz təkcə təzyiqə yox, endokrin sistemə də təsir edir.
Sual-cavab
Artıq çəkimin səbəbi Kuşinq sindromu ola bilərmi?
Bəli, ola bilər. Xüsusən gövdədə sürətli kökəlmə, «ay üzü», tünd qırmızı-bənövşəyi geniş dəri çatları, əzələ zəifliyi və səbəbsiz yüksək təzyiq varsa, endokrinoloqa müraciət edin.
Dəri çatları nə vaxt narahatlıq yaratmalıdır?
Çatın eni 1 sm və daha çoxdursa, rəngi tünd qırmızı-bənövşəyidirsə və kökəlmə, üzün yumrulaşması, adət pozulması, səbəbsiz təzyiq kimi əlamətlər də varsa.
Addison xəstəliyini necə tanımaq olar?
Halsızlıq, çəki itkisi, aşağı təzyiq, ürəkbulanma, şəkərin tez-tez düşməsi və dəri rənginin tündləşməsi (diş əti, dırnaq yatağı, büküşlər) birlikdə varsa, endokrinoloqa müraciət edin.