26 san
Tiroid (zob)
Hipotireoz (tənbəl zob) və Haşimoto tiroiditi
Qısa cavab
Hipotireoz, el arasında «tənbəl zob», qalxanabənzər vəzin orqanizmə lazım olan qədər hormon sintez edə bilməməsidir. Həkimin müşahidəsinə görə, son vaxtlar hipotireoz diaqnozu qoyulan pasientlərin əksər hissəsində səbəb autoimmun tiroidit (Haşimoto) olur. İlk dəfə aşkarlanan hipotireozda tələsmək olmaz. Həkimin istədiyi əlavə müayinələr aparılmalıdır, əks halda boş yerə ömürlük hormon içməyə ehtiyac yarana bilər.
Sxematik təsvir
Ümumi məlumat
Hipotireozun əlamətləri
Həkimin paylaşımlarından
- çəki artımı (bəzən azalması), kökəlməyə meyl;
- yuxululuq, halsızlıq, yorğunluq, iş qabiliyyətinin zəifləməsi, yaddaşsızlıq;
- soyuğa dözümsüzlük;
- saç tökülməsi, dırnaq qırılması, dəri quruluğu;
- qəbizlik; əllərdə və ayaqlarda uyuşma; bədəndə ödemləşmə;
- təzyiqin artması, ürək sıxılması, ürəkdöyünmənin artması;
- boyunda diskomfort, boğazda yad cisim hissi, boğulma, boğazlı paltar geyinə bilməmək;
- qadınlarda aybaşı pozğunluğu, tüklənmə.
Həkimin qeydinə görə, tənbəl zob bəzən bu ümumi şikayətlər olmadan, başqa əlamətlərlə də özünü göstərə bilər.
Növləri
- Ən çox vəzin özü ilə bağlı birincili formalar rast gəlinir: Haşimoto, yod və bəzi mineralların çatışmazlığı.
- Bundan əlavə hipofiz və hipotalamus çatışmazlığı ilə bağlı formalar var.
- Müalicəni fərdi qaydada endokrinoloq təyin edir.
TSH yüksəkliyinin səbəbləri
Yüksək TSH həmişə qalıcı xəstəlik demək deyil:
- Hipotireoz — ən əsas səbəb; tiroid az işləyir.
- Yod çatışmazlığı — bəzi bölgələrdə hələ də aktualdır.
- Autoimmun tiroidit (Haşimoto) — orqanizmdə tiroidə qarşı antikorlar var.
- Stress və infeksiya — müvəqqəti yüksəlmə yarada bilər.
- Bəzi dərmanlar — xüsusilə psixiatriya, ürək və ya soyuqdəymə dərmanları.
- Hamiləlik — bəzi dövrlərdə normadan bir qədər yüksək ola bilər.
Həkimin qeydi: «Yüksək TSH varsa, səbəb araşdırılmalı, tələsik hormon başlanmamalıdır.»
Haşimoto tiroiditi
- Autoimmun xəstəlikdir; çox vaxt «tam sağalma» anlayışı yoxdur.
- Gedişatı zamanı həm hipotireoz (hormonların azalması), həm də hipertireoz (hormonların artması) yarada bilər. Ona görə endokrinoloqun təyin etdiyi aralıqlarla və ya 6–12 aydan bir profilaktik müayinə məsləhətdir.
- Erkən mərhələdə əlamətlər çox zəif ola bilər: yorğunluq, halsızlıq, soyuğa az dözümsüzlük, boyunda yüngül dolğunluq hissi, yuxululuq, çəki artımı, qəbizlik, dəri quruluğu, saç tökülməsi.
- Tiroid iltihablandıqca böyüyə bilər (guatr). Bu, boyunda təzyiq, boğulma hissi, udqunma çətinliyi və səs dəyişikliyi yarada bilər. Boğulma güclənirsə və ya nəfəs almaq çətinləşirsə, mütləq həkimə müraciət edin.
- Şikayətləri azaltmaq üçün çox hallarda simptomatik və ya əvəzedici müalicə kifayət edir. Çox böyük guatrda nadir hallarda cərrahi müdaxilə lazım ola bilər.
- Köhnə protokollarda autoimmun prosesi ləngitmək üçün steroid və immunosupressor dərmanlardan istifadə olunurdu. Zərər-xeyir nisbətinə görə müasir protokollarda bu üsul yer almır. Qan analizlərinə görə ehtiyac yarandıqda spesifik müalicə təyin edilir.
Ağır hipotireoz (miksödem). Bu gün nadir rast gəlinən ağır formadır. Vaxtında adekvat müalicəyə başlanmazsa, çox ciddi fəsadlar yarada bilər, həyat üçün təhlükəlidir.
Ürək şikayətləri ilə qarışdırılmamalıdır. Əl-ayaqda şişkinlik, təngnəfəslik, halsızlıq, «ürək zəifliyi», qəbizlik, arıqlama və yuxusuzluq şikayətləri olan pasientlərdə tiroid mütləq yoxlanmalıdır. Əks halda geriyə dönüşü olmayan patologiyalar (məsələn, ürək çatışmazlığı) yarana bilər.
Həkimin praktikasında
- Haşimotoda hər zaman dərman yazılmır. Erkən mərhələdə şikayətlərin səbəbi bəzən mineral çatışmazlığı olur. Həkimin sözləri ilə: «İlkin mərhələdə, bəzən uyğun dieta və qida əlavələri ilə tiroid dəyərlərini hormonlardan istifadə etmədən nizamlamaq, hətta bu nizamda uzun müddət saxlamaq mümkündür. Amma unutmamaq lazım: yalnız ilkin mərhələlərdə. Və dinamik müşahidə hər zaman vacibdir.»
- Erkən diaqnozun faydası. Autoimmun tiroiditdə erkən diaqnoz vəzin böyüməsinin qarşısını almaq, funksiyasını saxlamaq və şikayətləri azaltmaq üçün şərtdir. Həkimin sözü ilə: «Erkən müayinə sizi erkən hormonal müalicədən qurtara bilər.»
- Klinik müşahidələr:
- illərlə başqa diaqnozlarla müalicə alıb tiroidi heç vaxt yoxlanmamış pasientdə ağır hipotireoz aşkarlanıb (kardioloqun yönləndirməsi ilə);
- 5–6 il əvvəl qısa müddət zəhərli zob müalicəsi alıb sonra həkimə getməyən pasientdə birincili hipotireoz aşkarlanıb;
- ağır hipotireozlu pasientlərə müalicə ilə yanaşı qida pəhrizi haqqında məlumat verilib.
Sual-cavab
Haşimoto tam sağalırmı?
Haşimoto autoimmun xəstəlikdir və çox vaxt «tam sağalma» anlayışı yoxdur. İlkin mərhələdə dəyərlər bəzən hormon istifadə etmədən, uyğun pəhriz və qida əlavələri ilə nizamlana bilər. Dinamik müşahidə hər zaman vacibdir.
Haşimoto diaqnozu qoyulubsa, hər zaman dərman lazımdırmı?
Xeyr. «Haşimoto zamanı hər zaman dərman yazmırıq.» Qərar analizlərə, şikayətlərə və mərhələyə görə verilir.
TSH-ım yüksəkdir. Dərhal hormon içməyə başlamalıyam?
Xeyr. Əvvəlcə səbəb araşdırılmalıdır: stress, infeksiya, bəzi dərmanlar və hamiləlik də TSH-ı müvəqqəti yüksəldə bilər. «TSH dalğalanması zamanı tək hormonal dərman kifayət etməz! Səbəb tapılmalı və sonra uyğun müalicə olunmalıdır.»
Anti-TPO və anti-TG yüksəkdir. Müalicə lazımdır?
Bu markerlər tiroiddə autoimmun prosesin olduğunu göstərir. Bir dəfə yüksək çıxıbsa, təkrar-təkrar yoxlanılmır: diaqnozu qoydurur, amma müalicənin gedişatını dəyişdirmir. Pasientdə yanaşı problem və ya şikayət varsa, müalicə tövsiyə olunur; yalnız anti-TPO və anti-TG yüksəkliyinə görə müalicə başlanmır (video).